Samtökin styðja að fólk sem veikist eða slasast fái rétta þjónustu á réttum tíma og að stjórnsýsla verði einfaldari og samfelldari. Aðgreining sjúkrameðferðar og starfsendurhæfingar getur verið til bóta.
Sjálfsbjörg gerir hins vegar alvarlegar athugasemdir við styttingu hámarkstíma sjúkra- og endurhæfingargreiðslna úr allt að sjö árum í þrjú ár. Ekki hefur verið sýnt fram á að sú breyting bæti stöðu þeirra sem þurfa lengstan tíma til bata og endurhæfingar.
- Réttur til framfærslu verður að taka mið af raunverulegri heilsu og endurhæfingarþörf, ekki tímamörkum einum saman.
- Enginn á að missa framfærslu vegna biðar eftir meðferð, endurhæfingu eða mati á réttindum.
- Áður en réttindum er breytt þarf að liggja fyrir fullnægjandi mat á áhrifum, sérstaklega á fólk með flókinn og langvarandi heilsubrest.
Stytting greiðslutímans
Í greinargerð kemur fram að 17,4% greiðsluþega hafi verið lengur en 36 mánuði í endurhæfingu árið 2026. Þetta er ekki óverulegur hópur. Meðalendurhæfingartími upp á 21,5 mánuði segir ekki til um þarfir þeirra sem glíma við alvarlegustu veikindin eða flóknustu afleiðingar slysa. Fólk jafnar sig misjafnlega og það á ekki að missa réttindi vegna þess að aðrir þurfa skemmri tíma.
Sjálfsbjörg leggur til að heimild til lengri greiðslutíma verði áfram til staðar þegar faglegt mat sýnir fram á þörf. Jafnframt þarf að tryggja tímanlegt mat á rétti til örorkulífeyris þegar endurhæfing er fullreynd, í stað þess að halda fólki í úrræðum sem skila ekki lengur árangri.
Bið eftir þjónustu og samfella greiðslna
Drögin heimila greiðslur meðan beðið er eftir meðferð eða endurhæfingu, en aðeins í samtals sex mánuði. Biðlistar og skortur á úrræðum eru ekki á ábyrgð einstaklingsins. Tryggja verður að fólk missi ekki framfærslu vegna tafa sem það ræður engu um. Sama gildir um bið eftir endurmati eða ákvörðun um næstu greiðslur.
Grunnmat og einstaklingsmiðuð þjónusta
Jákvætt er að grunnmat eigi að taka mið af færni, heilsu og aðstæðum fólks, en ekki aðeins sjúkdómsgreiningu. Matið verður þó að vera leið til að tryggja viðeigandi þjónustu og réttindi, ekki ný hindrun. Tryggja þarf að niðurstöður fagaðila hafi vægi, að afgreiðsla dragist ekki og að ekki sé gerð krafa um starfsendurhæfingu þegar heilsa einstaklings leyfir hana ekki.
Áhrifamat og gildistaka
Tölur um hversu margir fá ekki örorkulífeyri eftir endurhæfingu sýna ekki einar og sér að þeir hafi snúið aftur til vinnu. Upplýsa þarf hvort fólk fari í launaða vinnu, fái aðra framfærslu eða falli út úr kerfinu. Kafli greinargerðarinnar um áhrifamat er enn ófullgerður. Það er óásættanlegt þegar leggja á til svo umfangsmikla breytingu á framfærsluréttindum.
Sérstaklega þarf að endurskoða bráðabirgðaákvæði gagnvart þeim sem þegar hafa fengið greiðslur í 36 mánuði eða lengur og geta misst þær á árinu 2027.
Að lokum
Sjálfsbjörg styður umbætur sem bæta þjónustu og skapa raunveruleg tækifæri til bata og atvinnuþátttöku. Markmiðið á að vera að styðja fólk til aukinnar færni og sjálfstæðis, ekki að stytta greiðslutíma án tillits til þess hvort nauðsynleg þjónusta hafi fengist.
Samtökin hvetja ráðuneytið til að varðveita undanþáguheimild vegna lengri greiðslutíma, tryggja framfærslu meðan beðið er eftir þjónustu og leggja fram fullnægjandi áhrifamat áður en frumvarpið verður lagt fyrir Alþingi.